Author: Marcin Ruta

Main topic: Norma EN-50110 – kluczowe wymagania dotyczące prac przy urządzeniach elektrycznych    

Standards and regulations mentioned: EN 50110

Reading time: 10 min

Wprowadzenie do Normy EN-50110

Najnowsza norma PN-EN 50110-1:2024-04 „Eksploatacja urządzeń elektrycznych — Część 1: Wymagania ogólne” stanowi fundamentalny dokument regulujący bezpieczną eksploatację instalacji elektrycznych w Europie. Jest kluczową normą (EN – European Norm), która definiuje minimalne wymagania i procedury podczas wykonywania prac przy urządzeniach elektrycznych.

W niniejszym artykule omówię  jej najważniejsze aspekty, które powinien znać każdy zajmujący się eksploatacją instalacji elektrycznych. . 

Dlaczego norma EN-50110 jest tak istotna? 

Zapisy zawarte w normie EN-50110 są wykorzystane w wytycznych dziennika ustaw poz 1830 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ENERGII 1) z dnia 28 sierpnia 2019 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządzeniach energetycznych. Pomijając fakt, że najnowsze wydanie z 2024 definiuje bardzo ważne obszary prac elektrycznych to sam dokument ma ok 50 stron, a dziennik ustaw 11 stron. Jest to bardzo krótka lektura a gwarantuję, że bardzo wiele wyjaśnia. Dodatkową ciekawą lekturą uzupełniająca są zharmonizowane wersje tej normy w innych krajach UE (załączniki do normy: EN-50110-2). Głównym celem normy jest: 

• Ustanowienie jednolitych wytycznych bezpieczeństwa elektrycznego 
• Minimalizacja ryzyka wypadków elektrycznych 
• Standaryzacja podstawowych procedur przy pracach elektrycznych
• Ochrona życia i zdrowia pracowników 

Czego możemy się z niej dowiedzieć ?   

Norma EN-50110 została częściowo zaadaptowana w różnych rozporządzeniach krajowych i pozostałych standardach IEC I EN. Lektura rozporządzeń i pozostałych standardów pozwala dowiedzieć się więcej na temat wymagań w poszczególnych krajach członkowskich UE. Normy EN-50110 pozwala zrozumieć ogólny zakres wytycznych i zasad dla:

• podstawowych pojęć 
• kwalifikacji osób 
• organizacji prac elektrycznych 
• definicje i określanie stref niebezpiecznych 
• wymagania dotyczące Środków Ochronnych 
• opisy i zalecenia dotyczące zagrożeń elektrycznych (porażenie prądem elektryczny, zagrożenie łuku elektrycznego)

Kluczowe definicje  

1. Personel uprawniony – osoby posiadające odpowiednie przeszkolenie, wiedzę i doświadczenie, pozwalające bezpiecznie wykonywać prace elektryczne (w Polsce ten temat jest bardzo jasno zdefiniowany w rozporządzeniach obejmujących wymagania kwalifikacyjne oraz upoważnienia) 

2. Strefa pracy pod napięciem – obszar bezpośredniego wykonywania prac elektrycznych 

3. Strefy pracy w pobliżu napięcia – obszary wokół urządzeń elektrycznych o różnym stopniu zagrożenia 

Tutaj warto przytoczyć wytyczne z EN 50110 względem stref prac:

Bare live part – Część czynna, będąca pod napięciem.

Live working zone – Strefa pracy pod napięciem,

Vicinity zone – strefa pracy w pobliżu napięcia.

DL – Dystans definiujący zewnętrzną granicę strefy pracy pod napięciem,

DV – Dystans definiujący zewnętrzną granicę strefy pracy w pobliżu napięcia.

Przykład z prawdziwej instalacji elektrycznej  przedstawia pole rozdzielnicy głównej 415V AC z polami odpływowymi bez minimalnego stopnia ochrony IP2X oraz stwarzającego zagrożenie porażeniem i poparzeniem łukiem dla elektryka.  Praktycznie każda czynność łączeniowa wiąże się tutaj z pracami szczególnie niebezpiecznymi głównie z uwagi na sam projekt rozdzielnicy.  Dla wprawnego oka, łatwo zauważyć, że nie da się zachować min. odstępu 30 cm (a realnie powinna być ona dużo większa uwzględniając zagrożenie od łuku elektrycznego ale to w następnych artykułach) DL

Minimalne odstępy wyznaczające zewnętrzną strefę pracy  

Tabela 1 Minimalne odstępy wyznaczające zewnętrzną strefę pracy – Norma EN-50110.

A tu część tabeli z Dziennika Ustaw poz 1830 z 2019r. definiująca minimalne odstępy wyznaczające zewnętrzną granicę strefy pracy. ( skrócona do 110kV)  

Wymagania dotyczące personelu     

Sama norma EN50110 nie definiuje wymagań w tym zakresie i pozostawia to w zakresie prawa krajowego. Ma to sens ponieważ wiele krajów Europy ma ten zakres już mocno zdefiniowany. W sytuacji braku takich wytycznych można podeprzeć się tym co w niej jest. W Polsce ten zakres reguluje dz.ustaw poz 1830 oraz wiele innych rozporządzeń definiując : 

• osoby funkcyjne 
• osoby upoważnione 
• osoby uprawnione 
• odpowiedzialność pracodawcy 
• wymagania szkoleniowe 
• wymagania uzyskiwania uprawnień oraz ich weryfikacja 

A tak dla przykładu wygląda podział obowiązków i stref wg  EN 50110 i wyznaczenie stref odpowiedzialności 

Pięć zasad bezpiecznej pracy 

1. Rozłączenie i odizolowanie (przerwa izolacyjna) 

2. Zabezpieczenie przed ponownym załączeniem ( np system LOTO) 

3. Sprawdzenie braku obecności napięcia 

4. Uziemienie lub zwarcie obwodu (jeśli wymagane) 

5. Odizolowanie strefy pracy ( czyt. zabezpieczenie innych części obwodu będących pod napięciem) 

Wymagania organizacyjne  

• Pisemne polecenia pracy ( jeśli wymagane) 
• Wyznaczenie osób funkcyjnych 
• Analiza ryzyka przed rozpoczęciem prac 
• Stosowanie środków ochrony indywidualnej  

EN50110 daje nam w jasny sposób także wytyczne w zakresie podstawowych zasad prowadzenia prac elektrycznych. Co nie jest takie oczywiste czytając krajowe rozporządzenia. Tutaj warto przytoczyć statystyki GUS z 2021r gdzie ogółem mieliśmy 68777 wypadków przy pracy z czego 2261 zakwalifikowano jako“ Kontakt z prądem elektrycznym, temperaturą, niebezpiecznymi substancjami i preparatami chemicznymi” co trzeba przyznać obejmuje więcej niż tylko wypadki elektryczne. 

Patrząc na opis przyczyny wypadku widać że niewłaściwa organizacja prac oraz niewłaściwe zachowanie się pracownika stanowiły >60% ogółu przyczyn. Stad też tak ważne jest zrozumienie że istnieją właściwe procedury wykonywani prac elektrycznych i ma to bardzo duże znaczenie w kontekście ochrony przed zagrożeniami w instalacjach elektrycznych. 

Podsumowanie  

Norma EN50110 stanowi kompleksowy zbiór wytycznych, które: 

• Definiują bezpieczne procedury pracy 
• Chronią życie i zdrowie pracowników 
• Standaryzują podejście do bezpieczeństwa elektrycznego 
• Zmniejszają ryzyko wypadków